Een traan en een glimlach in de Vlaamse uitvaartpraktijk van elke dag
De beroemde komiek Rodney Dangerfield stond bekend om zijn zelfspot en humor. Na zijn overlijden koos zijn vrouw, Joan Dangerfield, voor het epitaaf “There goes the neighborhood” op zijn grafsteen, een verwijzing naar zijn kenmerkende stijl van humor. John Cleese, bekend van Monty Python, hield een legendarische eulogie voor zijn overleden vriend en mede- Monty Python-lid Graham Chapman. Zijn toespraak begon met een humoristische opsomming van uitdrukkingen, zoals “he has kicked the bucket”, en eindigde met het gebruik van het woord “fuck” tijdens een Britse herdenkingsdienst, wat
toen nog ongehoord was. Cleese benadrukte dat Chapman altijd de grenzen van de goede smaak opzocht en dat hij het waarschijnlijk geweldig zou hebben gevonden dat zijn afscheid zo’n impact had. Maar goed: dit zijn komieken, en bij een uitvaart denken we toch vaak vooral aan stilte, tranen en ingetogenheid. Of heeft humor ook bij ons en niet alleen bij komieken toch een plaats in de uitvaart? Is er met andere woorden ook in de Vlaamse uitvaartpraktijk van elke dag ruimte voor humor bij afscheid? Steeds vaker wel, zo vertelt Nele Janssen, uitvaartplanner bij Sereni uitvaartcentrum De Ceder in Gentbrugge.
Humor troost
Rouw is zwaar. Het grijpt mensen aan, haalt hen uit hun evenwicht. En juist dan kan een sprankje humor wonderen doen. Een goedgekozen grap, een ondeugende anekdote of een onverwacht muzikaal intermezzo – het zijn momenten die de spanning breken, en ademruimte geven. Humor haalt ons even uit het rauwe verdriet, zonder het te ontkennen. Niet om het verdriet te verbergen, maar om het leven te vieren – en soms zelfs om het onvermijdelijke iets lichter te maken.
Nele: “Als humor past bij de familie, zie je dat het lucht geeft, dat het troost biedt. Tegelijk vind ik het ook een belangrijk iets voor ons als uitvaartplanners zelf. Humor helpt ons zeker om een toch psychisch zware job vol te kunnen houden. Zoals we vaak tegen families zeggen dat ze tijd moeten maken voor hun rouwproces, zo mogen wij zelf ook gerust tijd nemen voor een (glim)lach, voor luchtigheid. Dat is geen kolder, en geen platte humor, maar af en toe wat grapjes doet ons de stress even ‘aflachen’ om daarna weer terug voor de volle 100% voor onze families klaar te staan”.
“Zo was hij nou eenmaal.”
In veel toespraken duikt het op: die ene typische uitspraak, dat gekke trekje, die flauwe grap die iemand altijd maakte. Het ophalen van herkenbare, soms komische herinneringen is vaak precies wat mensen nodig hebben om te voelen: hij of zij is er nog een beetje. De lach die daaruit voortkomt, is warm en niet hol. Het is een eerbetoon.
Nele: “Humor of ‘een lach naast een traan’ zie ik vaak in die kleine persoonlijke getuigenissen, als eerbetoon aan de persoon die de overledene was. Ik moet meteen denken aan een afscheidsplechtigheid die we onlangs begeleidden, waar een filmpje getoond werd van de overledene die volop aan het meezingen was. De lach die toen op het gezicht van de aanwezigen verscheen, was niet alleen mooi om te zien maar bracht ook weer ademruimte, een pauze. Of die keer toen een kleinkind een grappige anekdote vertelde, die een lach op ieders gezicht toverde. Als de moderator daarna dan die (glim)lach op ieders gezicht ook benoemt, worden mensen zich bewust van die warmte. Mensen staan er soms niet bij stil dat ze “automatisch” een lach op hun gezicht hebben op zo een moment. Het geeft dan meteen weer verbinding. Soms gebeuren er ook onverwachts mooie ontroerend-grappige zaken. Niet zo lang geleden hadden we een uitvaartdienst voor een man die een zoon en echtgenote naliet. Er was ontzettend veel verdriet bij hen beiden. Tijdens de dienst maakte de echtgenote een zeer frèle indruk. En toen gebeurde er zoiets moois. Na het groeten stapte de echtgenote naar achter in de aula om zich op te stellen voor het condoleren. Tijdens dit plechtige moment zwaaide zij naar iedereen, terwijl ze naar achter stapte. Heel onverwachts was dit. En prachtig werd het helemaal toen iedereen van de genodigden rij per rij terug zwaaide als zij passeerde. En iedereen had een hartverwarmende lach op het gezicht.”
Sommige mensen nemen het heft zelfs in eigen handen. Ze geven al bij leven aan dat ze geen sombere bedoening willen. Denk aan de man die zijn eigen overlijdensbericht afsluit met: “En nu allemaal aan de borrel!” Of een dienst waar plots Monty Python’s “Always Look on the Bright Side of Life” weerklinkt – niet uit spot, maar uit overtuiging.
Nele: “Ik herken dat wel voor mezelf. Ik heb mijn uitvaart al uitgeschreven en mijn gezin is daarvan op de hoogte. En jawel, daar mogen gerust van die ‘droge mopjes zoals ik ze vertel’ in zitten. Voor mij hoort dat erbij. Het moet leuk en gezellig blijven.”
De juiste toon
Natuurlijk is humor op een uitvaart altijd zoeken naar evenwicht. Wat voor de ene familie helend is, voelt voor de andere als ongepast. De toon, de timing en vooral: wie het brengt, zijn van groot belang. Wat werkt, is vaak humor die liefdevol is, en die aansluit bij wie de overledene was.
Nele: “Voor alles is er een tijd en een plaats. Niet bij elke uitvaart kan je humor zien. Alles hangt af van de familie, status, omstandigheden van overlijden,… Je kan perfect als uitvaartplanner aanvoelen, wanneer je deze “kloof” al dan niet kan overbruggen. Net daarom is het zo belangrijk om tijd te nemen voor je intakegesprek, om te polsen, om actief te luisteren, en om door te vragen. Net daarom willen we onze families ook goed leren kennen, want ons vak gaat over afstemmen.”
Een persoonlijke keuze
Er is geen goed of fout als het gaat om humor bij een afscheid. Wat telt, is dat het past bij de persoon en bij de nabestaanden. Een uitvaart is geen standaardformat – het is een unieke vorm van afscheid nemen, waarin zowel plaats mag zijn voor tranen als voor een glimlach. Want het leven kent beide. En misschien is dat precies wat humor ons op zo’n moment laat voelen: dat we, zelfs in het donker, samen mens blijven – met alles wat daarbij hoort.
